Η ανθρώπινη, συναισθηματική διάσταση, και όχι μόνο…
Γράφει ο Τίτος Ι. Αθανασιάδης.
Η απώλεια, πρόσφατα, του ευπατρίδη της πολιτικής Γιάννη Βαρβιτσιώτη, προκάλεσε θλίψη σε πολλούς οπαδούς της παράταξης και όχι μόνο, διότι επρόκειτο για πολιτικό έντιμο, ευθύ, σοβαρό και πολύ ανθρώπινο. Ο γράφων συνεδέετο μαζί του με μακρά και αδιατάρακτη φιλία από τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Εποχή κατά την οποία ο εκ πατρός καταγόμενος από τη Λακωνία πολιτικός, εισήλθε το πρώτον (εκλογές του 1961) στη Βουλή και ο γράφων έπαιρνε τα πρώτα «μαθήματα» στη δημοσιογραφία, στην εφημερίδα «Το Βήμα».
Ο Γιάννης ήταν 28 ετών, είχε σπουδάσει, με πολύ καλές επιδόσεις στη Νομική Αθηνών, την οποία είχε εκπορθήσει με καλή σειρά, όντας, άλλωστε, απ’ τους καλλίτερους μαθητές του «Πειραματικού» Αθηνών. Στο πλούσιο βιογραφικό του περίοπτη θέση κατείχαν τα μεταπτυχιακά του στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, στο Εμπορικό Δίκαιο, και το διδακτορικό του από το ΕΚΠΑ.
Ο γράφων, κατά πέντε σχεδόν έτη νεότερός του, εκτός από τη δημοσιογραφία φοιτούσε στη Νομική Αθηνών. Εκείνη την εποχή, ωστόσο, άνοιξε γι’ αυτόν και μια άλλη πόρτα, με θυροφύλακά της, την Κλειώ, Μούσα της Ιστορίας. Την πέρασε (ως βοηθός του δημοσιογράφου – ιστορικού Γεωργίου Ρούσσου) για να συναντήσει στο χώρο της άτομα που διεκρίθησαν αργότερα στον τομέα της Ιστορίας, ως καθ’ αυτό ιστορικοί, αλλά και ως πολιτικοί και δημοσιογράφοι. Μεταξύ αυτών, απ’ τον χώρο της πολιτικής, ήταν ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης, με τον οποίο βέβαια η γνωριμία έγινε μέσω του ρεπορτάζ, αλλά οι συζητήσεις ανεφέροντο πέραν της τρέχουσας πολιτικής και στην πολιτική ιστορία, κυρίως τις ώρες του «καφέ», της «χαλάρωσης».
Ο νομικός και βουλευτής πατέρας
Αν και το πάθος του Γιάννη ήταν η Ιστορία, βρέθηκε στη Νομική λόγω πατρός. Ο Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης, ήταν πολύ καλός δικηγόρος των Αθηνών και βαθύς γνώστης του Δικαίου. Οι νομικές γνώσεις του εκτιμήθηκαν και από τον τότε πρωθυπουργό Κ. Τσαλδάρη, ο οποίος του ανέθεσε μία από τις σημαντικότερες αποστολές της εποχής. Την εισήγηση στη Βουλή των Ελλήνων των πρώτων μέτρων πρόληψης και καταστολής της ανταρσίας του 1946-49 (ο Μιλτιάδης ήταν βουλευτής Αθηνών του Λαϊκού Κόμματος) −πρόσφατα εξεδόθη γι’ αυτό από τις εκδόσεις «Σιδέρη», σχετικό βιβλίο, σε επίπεδο διδακτορικού, του ιστορικού Βασιλείου Κολλάρου, στο οποίο αναφέρεται ως επίμετρο η ιστορία της Οικογένειας Βαρβιτσιώτη, συγγραφείσα από τον υπογράφοντα το παρόν.
Στο τέλος της τραγικής περιόδου (1946-49) ο Γιάννης, όπως και οι γονείς του, θα υποστούν φοβερό πλήγμα. Ο μικρότερος κατά δύο χρόνια αδελφός του Γιάννη, Παναγιώτης, θα πεθάνει από λευχαιμία. Η μητέρα του Γιάννη βυθίστηκε σε μακροχρόνιο πένθος. Έβγαλε τα μαύρα το 1961, όταν ο Γιάννης εξελέγη βουλευτής Αθηνών. Ο πατέρας του όμως δεν μπόρεσε να συνέλθει ποτέ και ουσιαστικά εγκατέλειψε την πολιτική, με την οποία ασχολείτο ευκαιριακά πλέον, μόνο και μόνο για ν’ ανταποκριθεί στις πιέσεις των ηγετών της παράταξής του και των οπαδών της.
Ο συμβιβασμός του αυτός κράτησε μέχρι το 1960, όταν ο ουδέποτε αποδεχθείς τον θάνατο του γυιού του Παναγιώτη, Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης, απεβίωσε, σε ηλικία μόλις 63 ετών.
Το 1961 υπήρξε κρίσιμη χρονιά λόγω της έντασης με την οποία ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Γ. Παπανδρέου αμφισβήτησε το αποτέλεσμα των εκλογών, τις οποίες κατήγγειλε ως εκλογές «βίας και νοθείας». Ο νεαρός Βαρβιτσιώτης, επιλεγείς από τον Κων. Καραμανλή ν’ αποτελέσει μέλος της κοινοβουλευτικής του ομάδας, υπήρξε, μετά από θριαμβευτική εκλογή του, από τον Λαό της Β’ Αθηνών, ένας από τους βουλευτές της νέας γενιάς, της τότε ΕΡΕ − αμύντορες της πολιτικής του, που διακρίθηκαν, μεταξύ των άλλων, και στην εκστρατεία αντιμετώπισης των επιχειρημάτων της Ενώσεως Κέντρου κατά της νομιμότητος του εκλογικού αποτελέσματος του 1961.
Η εντυπωσιακή παρουσία του Γιάννη Βαρβιτσιώτη στη Βουλή, η επικοινωνία του με τους οπαδούς της παράταξης, το ήθος του και το έργο του ως υπουργού και ως βουλευτού επί πενήντα χρόνια σχεδόν (και ευρωβουλευτού στο τέλος), η συνέπεια προεκλογικών λόγων και μετεκλογικών έργων, ο προσηνής χαρακτήρας του και μερικές ακόμη προσωπικές αρετές του, τον είχαν καταστήσει λίαν προσφιλή στον λαό της παράταξής του, που γι’ αυτό τον εξέλεξε (Β’ Αθηνών) σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις μέχρι το 2009 (14 εν συνόλω), στις περισσότερες πρώτο, ενίοτε και πρώτο απ’ όλα τα κόμματα σε σταυρούς.
«Διαμάντι»
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης υπήρξε συνεπής προς τις ιδεολογικές αρχές της παράταξής του και ουδέποτε μετέσχε σε κομματικά «μαγειρεία» ή ασχολήθηκε με παρασκηνιακού είδους μικρότητες, ενώ οι αντιπαραθέσεις του με τα αντίθετα προς την ΕΡΕ και αργότερα τη ΝΔ, κόμματα, υπήρξαν κόσμιες και τεκμηριωμένες.
Αυτά τον έκαναν σεβαστό και στους αντιπάλους του, σε σημείο ο Λεωνίδας Κύρκος, εκ των κορυφαίων της Αριστεράς στην Ελλάδα, να τον αποκαλέσει «διαμάντι της Νέας Δημοκρατίας».
Από τα κυριότερα γνωρίσματα της πολιτικής ταυτότητας του Γιάννη Βαρβιτσιώτη ήταν η μετριοπάθεια. Στις περιόδους των μεγάλων εσωτερικών εντάσεων, όπως του 1961-1963, ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης άσκησε ρόλο μετριοπαθούς καθοδηγητή της νεολαίας της ΕΡΕ και των οπαδών γενικά του κόμματος αυτού, στην εκστρατεία για την αντιμετώπιση της επίθεσης της Ε.Κ, σε αντίθεση με τον Ν. Φαρμάκη, βουλευτή και αυτού της ΕΡΕ, που ετάσσετο υπέρ της αδιαλλαξίας και της στήριξης της διαβόητης ΕΚΟΦ (Εθνική Κοινωνική Οργάνωση Φοιτητών), ο πυρήνας της οποίας, όπως και ο Φαρμάκης προσχώρησαν κατόπιν στην δικτατορία. Η μετριοπάθεια και η σύνεση υπήρξαν γνωρίσματα της πολιτικής του Γιάννη Βαρβιτσιώτη και μετά τη μεταπολίτευση.
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης υπήρξε από τους λίγους νέους της δεξιάς παράταξης που συνελήφθησαν από την χούντα ως διακατεχόμενος από δημοκρατικά ιδεώδη και πιστός στον αυτοεξόριστο στο Παρίσι ηγέτη της παράταξης Κων. Καραμανλή. Και ασφαλώς υπήρξε ο μόνος από τους νέους αυτούς που ετέθη σε απόλυτη απομόνωση (επί πεντάμηνο στα κρατητήρια της ΕΣΑ), χωρίς να υποκύψει. Και μόνον όταν οι φύλακές του διεπίστωσαν ότι ματαιοπονούν, τον άφησαν ελεύθερο.
Ήταν η εποχή που οι ανάγκες της επιβίωσης και της δημιουργίας οικογένειας επέβαλαν στον Γιάννη Βαρβιτσιώτη ν’ ασχοληθεί, μέχρι το τέλος της δικτατορίας, με τη δικηγορία.
Το κλάμα για τον Τζώρτζη
Εκείνη την εποχή (1970-1974) σφυρηλατήθηκε και η φιλία του με τον Τζώρτζη Αθανασιάδη, εκδότη και διευθυντή της «Βραδυνής» −προσωπικό φίλο και συνεργάτη του Κων. Καραμανλή −περιώνυμο για τους αγώνες του κατά της δικτατορίας. Η φιλία αυτή διατηρήθηκε μέχρι τη δολοφονία του Τζώρτζη, τον Μάρτιο του 1983, στα γραφεία της εφημερίδος, όπου εργαζόταν ήδη από δωδεκαετίας και πλέον ο γράφων, ο οποίος ενθυμείται τη συνταρακτική σκηνή ενός Βαρβιτσιώτη να κλαίει ως «υιός τον πατέρα», όταν η σορός του διαπρεπούς εκδότη −δημοσιογράφου μετεφέρετο εκτός του γραφείου του.
Η δολοφονία του φίλου του, Τζώρτζη Αθανασιάδη, συνέτριψε συναισθηματικά τον Γιάννη Βαρβιτσιώτη, ο οποίος επισκεπτόταν, τότε, σχεδόν καθημερινά την εφημερίδα για να συμπαρασταθεί στις θυγατέρες του δολοφονηθέντος και στο προσωπικό της εφημερίδας. Την εποχή εκείνη η φιλία του γράφοντος με τον Γ. Βαρβιτσιώτη, ενισχύθηκε περισσότερο, για να καταστεί αργότερα στενότερη με τις συχνές συναντήσεις και συζητήσεις τους γύρω από την ελληνική πολιτική ιστορία, για την οποία το πάθος του Γιάννη είχε καταστεί ασίγαστο. Διαπιστώθηκε άλλωστε τούτο και από την ανεπανάληπτη τηλεοπτική σειρά του, με 24 εκπομπές, υπό τον γενικό τίτλο: «Ένας μοντέρνος Παυσανίας».
Το 2011, ο Γιάννης υπέστη νέο ψυχικό τραύμα, όμοιο με αυτό του 1949. Έχασε το έτερό του ήμισυ. Την πολυαγαπημένη του Σοφία. Σύζυγο και μητέρα των τεσσάρων παιδιών του.
Μιλώντας μου, για την Σοφία, την είχε αποκαλέσει «Μούσα μου». Και πολλές φορές αναφερόταν στις επισκέψεις της στην ΕΣΑ «μήπως μπορέσει να μάθει κάποιο νέο μου». Σημειωτέον, ότι παρέμενε όρθια στην κεντρική πύλη, επί ώρες, υπό το άγριο βλέμμα των φρουρών, χωρίς να της δίνεται η παραμικρή απάντηση.
Αναθυμούμενοι το παρελθόν και συζητώντας για γεγονότα και πρόσωπα της ιστορίας συναντώμεθα σε κάποιο «καφέ» ή εστιατόριο, είτε μόνοι μας, είτε έχοντας στην παρέα μας και άλλα άτομα της δημοσιογραφίας, της πολιτικής και του πολιτισμού γενικά, για ν’ ανταλλάξουμε απόψεις για τα παρελθόντα και τα τρέχοντα. Στις παρέες εκείνες μετείχαν, κατά καιρούς, η θυγατέρα του Τζώρτζη, Μαριέττα Αθανασιάδου, ο πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ, Γιώργος Αναστασόπουλος, δημοσιογράφος, πρώην υπουργός και ευρωβουλευτής, ο καθηγητής της Νομικής του ΕΚΠΑ, Νέστωρ Κουράκης, ο βουλευτής, συγγραφέας και συλλέκτης έργων τέχνης Γιάννης Γιαννέλης – Θεοδοσιάδης, ο διπλωμάτης – πρώην πρεσβευτής Κωνσταντίνος Φωτήλας, οι δημοσιογράφοι Στάμος Ζούλας (διευθυντής της Βραδυνής) και Γιώργος Χατζηκωνσταντίνου (διευθυντής της Απογευματινής), όπως και η δημοσιογράφος και συγγραφέας, Αλεξάνδρα Στεφανοπούλου, η συγγραφέας και φωτογράφος – καλλιτέχνις Διονυσία Αλεξιάδου, ο οικονομολόγος σύζυγός της Αλέξης κ.ά.
Οι Λαμπρόπουλοι
Από τις συζητήσεις εκείνες ανεδύοντο, πέραν των γνώσεων του κυριαρχούντος στην τράπεζα Γιάννη Βαρβιτσιώτη, η οξύνοια, η υπευθυνότητα που χαρακτήριζε το ουσιαστικό μέρος των απαντήσεών του, όταν εκαλείτο να σχολιάσει πρόσωπα, χαρακτήρες, πολιτικές και γεγονότα και η επιφυλακτικότητά του σε προβαλλόμενες δοξασίες −στοιχεία που απεκάλυπταν ωριμότητα πνεύματος και συναισθημάτων. Τρόπον τινά, αντικειμενικότητα.
Στις συζητήσεις εκείνες ο γράφων διέκρινε, επίσης, υπερηφάνεια του Γιάννη, όχι μόνο για τις ρίζες της οικογένειας των Βαρβιτσιώτη στην εποχή της Εθνεγερσίας του ’21 και πριν. Αλλά και για το μέγα επιχειρηματικό επίτευγμα της φτωχής οικογένειας της μητέρας του −Λαμπροπούλου− από την Αρκαδία, που ξεκίνησε την πώληση ειδών ραπτικής και γενικά νοικοκυριού, με ένα καροτσάκι, στην Ομόνοια, στις αρχές του 20ου αιώνα, για να κυριαρχήσει αργότερα στο εμπόριο των Αθηνών, με το πασίγνωστο γιγαντιαίο, εμβληματικό κατάστημα επί της γωνίας Αιόλου και Σταδίου.
Μετά από μια από τις τελευταίες περιώνυμες εκπομπές της θυγατέρας του, Ελένης, στην τηλεόραση του SKY, τις σχετικές με τις πολιτικές της κυβερνήσεως Τσίπρα, του τηλεφώνησα για να τον συγχαρώ. Ήταν πλημμυρισμένος από συγκίνηση και υπερηφάνεια για το έργο της Ελένης, όπως και των άλλων παιδιών του: του Μιλτιάδη, που τον είχε διαδεχθεί στην πολιτική, και σήμερα είναι γενικός διευθυντής των Διυλιστηρίων Σκαραμαγκά, ιδιοκτησίας του εφοπλιστή Γ. Προκοπίου, του Θωμά, που διαπρέπει ως επικοινωνιολόγος και του Κωνσταντίνου, που εργάζεται στη Νέα Υόρκη ως freelancer creative consultant σε εταιρείες επικοινωνίας. Αλλά και για την πρόοδο των εγγονών του. Πάντοτε μου αναφερόταν στα παιδιά του και τις εγγονές του με υπερηφάνεια, όπως και για την Σοφία του. Νομίζω ότι η θετική αύρα που έπαιρνε από τα πρόσωπα αυτά, συνέβαλε τα μέγιστα εκτός από την ευτυχία του και στην μακροβιότητά του (πέθανε 93 ετών).
Λόγια εκτίμησης πρόφερε συχνά και γι’ αυτούς που στάθηκαν στο πλευρό του μέχρι την τελευταία στιγμή: Την οικονόμο του σπιτιού του και αυτούς που είχαν τη φροντίδα της υγείας του, της καθημερινής ζωής του και των μετακινήσεών του: Τον Λάμπρο και τον Κώστα.
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης ήταν μέχρι τέλους ενεργός. Εδιάβαζε, έγραφε, έδιδε συνεντεύξεις σε τηλεοπτικούς σταθμούς και εφημερίδες, καθήμενος στο γραφείο του, μπροστά σε μια πλούσια σε θεματογραφία βιβλιοθήκη, που αποτελούσε το καμάρι του, στο σπίτι του, στη Φιλοθέη.
Ο Μυστράς
Από τις συζητήσεις με τον Γιάννη, συγκρατώ τη συγκίνηση, που όπως μου είπε αισθάνθηκε, όταν μπόρεσε ν’ αποκαταστήσει την πατρική περιουσία στη Λακωνία, την οποία είχε διαθέσει στο παρελθόν για τη διεξαγωγή των πολιτικών, εκλογικών αγώνων του.
Πλήρης συγκινήσεως κάθε φθινόπωρο τα τελευταία 15 χρόνια, μου τηλεφωνούσε και μου ζητούσε να τον ακολουθήσω στο κτήμα του στο Μυστρά, για να μαζέψουμε τις εληές του, ή κάθε τέλος καλοκαιριού για να τρυγήσουμε το αμπέλι του, απ’ τον μούστο των σταφυλιών του οποίου έβγαζε άσπρο και κόκκινο κρασί που το εμφιάλωνε και τοποθετούσε τις φιάλες σε ξύλινη συσκευασία με τον τίτλο «Κτήμα Ταΰγέτη». Δυστυχώς όλο το ανέβαλλα και τα τελευταία τρία – τέσσερα χρόνια του έλεγα, ότι «τώρα πια είναι αργά για μένα» καθώς οι μετακινήσεις μου ήταν δύσκολες και η υγεία μου όχι τόσο καλή.
Με τον Μυστρά δεν τον συνέδεαν μόνο οι ρίζες της οικογένειάς του και το κτήμα που είχε δημιουργήσει, αλλά και η ιστορία της περιοχής, για την οποία όταν μου μιλούσε, νόμιζα ότι είχα μπροστά μου έναν άλλο Βαρβιτσιώτη. Έναν Βαρβιτσιώτη του Βυζαντίου που ζούσε τα ύστερα χρόνια της αυτοκρατορίας των Παλαιολόγων.
Ό,τι αισθανόταν όμως ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης για τον Μυστρά, το αισθανόταν και για τη σύγχρονη Σπάρτη, τον Δήμο της οποίας ευεργέτησε με πολιτισμικής φύσεως πρωτοβουλίες, που έτυχαν ευρείας δημοσιότητος.
Ο αλησμόνητος Γιάννης Βαρβιτσιώτης με τίμησε αναθέτοντάς μου, όπως και σε δύο – τρεις ακόμη συναδέλφους και πολιτικούς, την επιμέλεια των δύο τόμων των απομνημονευμάτων του με τίτλο: «Όπως τα έζησα».
Δύο λόγια για την πολιτική πορεία του Γιάννη. Από την πρώτη ημέρα της μεταπολίτευσης μετείχε σε όλες τις κυβερνήσεις της ΝΔ, πλην της κυβερνήσεως του 1980 υπό τον Γεώργιο Ράλλη. Στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητος υπό τον Κων. Καραμανλή διετέλεσε υφυπουργός Εσωτερικών και στην πρώτη κυβέρνηση της ΝΔ υφυπουργός Εξωτερικών. Το 1975 ανέλαβε το Υπουργείο Εμπορίου, το 1977 το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων και το 1990 το Υπουργείο Εθνικής Αμύνης ενώ διετέλεσε και υπουργός Δικαιοσύνης. Στην κυβέρνηση Ζολώτα του 1989, υπηρέτησε επίσης ως υπουργός Εμπορίου και στην κυβέρνηση Τζαννετάκη ως υπουργός Εθνικής Αμύνης.
Και λίγες πολιτικές επισημάνσεις μου… Ως πολιτικός ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης ήταν του «ηπίου κλίματος» και της ύπαρξης διαύλων επικοινωνίας μεταξύ των κομμάτων για την αποτελεσματικότερη λειτουργία του Κοινοβουλευτισμού και της Δημοκρατίας.
Οι απόψεις του αυτές ήταν απόρροια όχι μόνον του πολιτικού χαρακτήρος του, αλλά και της θητείας του στην «Καραμανλική Σχολή», της οποίας ανεδείχθη από τα περιώνυμα στελέχη της, τιμηθείς γι’ αυτό με την προεδρία του «Ινστιτούτου Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής», το οποίο επί των ημερών του αναβαθμίστηκε σημαντικά.
Παρ’ ότι όμως υπήρξε υποστηρικτής της πολιτικής αυτής, ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης δεν είχε την τύχη ενός εκ των πρωταγωνιστών της, του Γεωργίου Ράλλη.
Τον γράφοντα έχει προβληματίσει ιδιαίτερα το γεγονός, ότι ενώ υπήρχε η δυνατότητα ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης να περιβληθεί κάποιο από τα ύπατα αξιώματα της Πολιτείας, τούτο δεν συνέβη. Να έφταιξαν οι συγκυρίες, η τύχη, ή μήπως ο Γιάννης υπήρξε θύμα των σκοπιμοτήτων που συναντώνται συχνά στους σκοτεινούς λαβυρίνθους της παραπολιτικής;
